ชื่อพันธุ์                    -   ขาวเจ๊กชัยนาท 4 (Khao Jek Chai Nat 4)

ชนิด                       -   ข้าวเจ้า

ประวัติพันธุ์               -   ข้าว "ขาวเจ๊ก" หรือ "ขาวตาเจ๊ก" เป็นข้าวนาปีที่ปลูกในสภาพพื้นที่นาอาศัยน้ำฝนและได้รับความนิยมอย่างมากในจังหวัดชัยนาท เพราะเป็นข้าวที่มีรสชาติดี เมื่อหุงเป็นข้าวสวยแล้วนุ่ม เหนียวและมีกลิ่นหอม โดยปลูกกันอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลาไม่น้อยกว่า 80 ปี โดยเริ่มต้นจาก ในปี พ.ศ.2481 นายเหนียม เอี้ยงปาน เกษตรกรในตำบลไพรนกยูง อำเภอหันคา ได้ไปขอแบ่งเมล็ดพันธุ์ข้าวจากนายเจ๊ก (เกษตรกรเชื้อสายจีนในตัวอำเภอ บริเวณโรงพยาบาลหันคา ในปัจจุบัน) เพื่อนำมาปลูก
ในนาร่วมกับข้าวพันธุ์อื่น ๆ ที่มีอยู่แล้ว อาทิเช่น ขาวดอกมะลิ ขาวตาเป้ นางยวน เจ็ดรวง และขาวตามล เป็นต้น ซึ่งพบว่าเป็นข้าวที่มีอายุเบา ลักษณะทรงต้นดี ต้นใหญ่ เมล็ดสวย และเหมาะกับพื้นที่เพราะสามารถปลูกได้ทั้งนาที่ลุ่มและที่ดอน โดยผลผลิตไม่เสียหาย เมื่อนำมาหุงเป็นข้าวสุกแล้วขึ้นหม้อ นุ่ม และมีกลิ่นหอม จึงทำการปลูกขยายพื้นที่ และเริ่มลดพื้นที่ปลูกข้าวพันธุ์อื่นลงเรื่อย ๆ โดยเรียกชื่อข้าวพันธุ์นี้ในตอนแรกว่า ข้าวเบาซึ่งต่อมาเมื่อให้คนในครอบครัวไปนำข้าวพันธุ์นี้จากในยุ้งเพื่อมาปลูก พบปัญหาว่ามีอยู่หลายครั้งที่หยิบกันไม่ถูกเพราะไม่ทราบลักษณะเมล็ด นายเหนียมจึงตั้งชื่อข้าวพันธุ์นี้ใหม่ว่า ข้าวเจ๊ก หรือ ข้าวของเจ๊ก เพื่อความสะดวกและทำให้เข้าใจได้ง่ายขึ้น จนต่อมาเมื่อลูกหลานแต่ละคนแยกย้ายไปสร้างครอบครัวใหม่ นายเหนียมก็ได้ให้เมล็ดพันธุ์ข้าวพันธุ์นี้ติดตัวไปด้วย ทำให้พื้นที่ปลูกขยายไปเรื่อย ๆ และเรียกชื่อเปลี่ยนจากเดิมจากข้าวเจ๊ก หรือ ข้าวของเจ๊ก เป็น ข้าวตาเจ๊ก เป็น ขาวตาเจ๊ก จนในที่สุดกลายเป็น ขาวเจ๊ก นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาข้าวพันธุ์นี้นับเป็นข้าวพื้นเมืองที่ปลูกกันอย่างต่อเนื่องและได้รับความนิยมอย่างมากจากผู้บริโภคในพื้นที่อำเภอหันคา จังหวัดชัยนาท และพื้นที่ใกล้เคียงเรื่อยมา ต่อมาในปี พ.ศ.2547 นายสมพงษ์ เฉยพันธ์ เจ้าพนักงานการเกษตร 6 ศูนย์วิจัยข้าวชัยนาท สำนักวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว ในขณะนั้นได้ดำเนินกิจกรรม
การรวบรวมและคัดเลือกข้าวนาน้ำฝนพื้นเมืองสายพันธุ์ดี ภายใต้โครงการวิจัยและพัฒนาพันธุ์ข้าวนาน้ำฝนภาคเหนือตอนล่าง โดยทำการเก็บรวบรวมพันธุ์ข้าวขาวเจ๊กจากแปลงเกษตรกรในตำบลไพรนกยูง อำเภอหันคา จังหวัดชัยนาท มาปลูกคัดเลือกแบบหมู่ (mass selection) และให้รหัสสายพันธุ์ว่า CNT C04001 สำหรับใช้เป็นพันธุ์เปรียบเทียบท้องถิ่นในการดำเนินงานปรับปรุงพันธุ์ จากนั้น
ทำการปลูกทดสอบและบันทึกลักษณะประจำพันธุ์ รวมถึงยื่นขอขึ้นทะเบียนพันธุ์กับสำนักคุ้มครองพันธุ์พืช กรมวิชาการเกษตร โดยใช้ชื่อว่า "ขาวเจ๊กชัยนาท" เพื่อประโยชน์เบื้องต้นในการอนุรักษ์พันธุกรรมและการใช้ประโยชน์จากพันธุ์ข้าว
แต่ในระยะเวลาประมาณ 10 ปีที่ผ่านมา พื้นที่ปลูกข้าวพันธุ์ดังกล่าวเริ่มลดลง จากที่เคยสำรวจพื้นที่ปลูกก่อนปี พ.ศ.2555 ซึ่งพบว่า ในอำเภอหันคา จังหวัดชัยนาท มีอยู่ไม่น้อยกว่า 1,000 ไร่ แต่ปัจจุบันลดลงจากเมื่อก่อนเป็นอย่างมาก สาเหตุจากการปนของพันธุ์จากเมล็ดข้าวแดง เมล็ดสั้นและข้าวพันธุ์อื่นในอัตราที่สูง เนื่องจากเมล็ดพันธุ์ที่ใช้มาจากการเก็บพันธุ์กันเองโดยไม่มีการคัดพันธุ์บริสุทธิ์เกษตรกรที่ยังคงปลูกข้าวพันธุ์นี้อยู่ส่วนใหญ่จึงมักใช้เมล็ดพันธุ์ที่ไม่มีคุณภาพ
ในฤดูนาปี 2555-2556 ศูนย์วิจัยข้าวชัยนาท จึงทำการปลูกคัดเลือกสายพันธุ์บริสุทธิ์ (pure line selection) จากข้าวจำนวน 600 รวงจนได้สายพันธุ์ CNTC0400 1-4 และดำเนินการตามขั้นตอนการปรับปรุงพันธุ์อย่างต่อเนื่อง โดยในฤดูนาปี 2557ปลูกศึกษาพันธุ์ขั้นสูง (4-row observation) จากนั้นในฤดูนาปี 2558 ปลูกเปรียบเทียบผลผลิตภายในสถานีที่ศูนย์วิจัยข้าวชัยนาท และในฤดูนาปี 2559-2561
ปลูกเปรียบเทียบผลผลิตในนาราษฎร์ ที่แปลงเกษตรกรในจังหวัดชัยนาท ในฤดูนาปี 2561 ทดสอบการตอบสนองต่ออัตราปุ๋ยไนโตรเจน ที่ศูนย์วิจัยข้าวลพบุรีนอกจากนี้ยังได้ทำการทดสอบปฏิกิริยาของพันธุ์ข้าวต่อการเข้าทำลายของโรคและแมลงที่สำคัญ วิเคราะห์คุณภาพเมล็ดทางกายภาพ เคมี การหุงต้มรับประทาน และคุณภาพการสี ควบคู่กันไปด้วย

การรับรองพันธุ์           -   คณะกรรมการพิจารณาพันธุ์กรมการข้าว เมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม 2563

ลักษณะประจำพันธุ์      -   ไวต่อช่วงแสง

                            -   อายุเบา ออกดอกประมาณวันที่ 16 ตุลาคม

                            -   ความสูงประมาณ 151 เซนติเมตร

                            -   เมล็ดข้าวเปลือกสีฟาง

                            -   ความยาวข้าวกล้อง 8.17 มิลลิเมตร

                            -   รูปร่างเมล็ดเรียว

                            -   ปริมาณอมิโลส ร้อยละ 16.22

                            -   ข้าวสวยมีสีขาวนวล นุ่ม เหนียว และมีกลิ่นหอม

ผลผลิต                    -   ผลผลิตสูงเฉลี่ย 546 กิโลกรัมต่อไร่ ศักยภาพให้ผลผลิตสูงถึง 1,053 กิโลกรัมต่อไร่

ลักษณะเด่น               -   อายุเบา

                            -   ข้าวสวยมีสีขาวนวล นุ่ม เหนียว และมีกลิ่นหอม

                            -   คุณภาพเมล็ด และคุณภาพการสีดีมาก

ข้อควรระวัง               -   อ่อนแอมากต่อโรคไหม้ ค่อนข้างอ่อนแอต่อโรคขอบใบแห้ง และเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล

พื้นที่แนะนำ               -   พื้นที่นาอาศัยน้ำฝนในเขตภาคเหนือตอนล่าง โดยเฉพาะจังหวัดชัยนาท และพื้นที่ใกล้เคียง